Moda, Sanat, Müzik ve Kimlikte 90’lar Rönesansı

Glam, Grunge ve Avangart

Literatüre Fransız ordusunun savaşılacak alanı keşfetmekle görevli bölüklere verdiği isim olarak giren avangart; günümüzde sanat ve politika ile bağlantılı olan yenilikçi kişilere veya deneysel işlere verilen isimdir. Kabul edilmiş normları sarsıp sınırlarını değiştirmeyi amaç edinen bu “ilerici” hareket, 13. yüzyıl Floransa’sında yaşayan Dante’nin fikirlerinde köklenir, 15. yüzyıl İtalya’sında rönesans adıyla tarihe geçer ve 1900’lerin başında kendi kahramanlarını yaratarak modern dünyayı yeniden şekillendirir. Ve biz son 30 yıldır dönüp dolaşıp hep doksanlardan bahsederiz!

Doksanların kapısı bir George Michael şarkısı olan “Freedom” ile aralanıyor. Kamera önüne geçmek istemeyen Michael’ın dönemin en ünlü modellerini oynattığı; kimlik ve şöhret mücadelesinden bahsettiği şarkının klibi ilk defa moda ve eğlence dünyalarını bir araya getirirken, biz süper model kavramıyla tanışıyoruz. Böylece Christy Turlington, Cindy Crawford, Naomi Campbell, Linda Evangelista ve Tatjana Patitz sosyal medyanın henüz keşfedilmediği bir çağda şimdinin Kendall Jenner ünlülüğüne ulaşarak benzeri görülmemiş bir üne kavuşuyor. Bir sene sonra “kim olduğunun önemi yok, sen sadece dans et ve hayal gücünü kullan!” diyen “Vogue” ile liste başı olan Madonna; ifade özgürlüğünün, eşitliğin ve kendine has olmanın sınırlarını zorlayacak doksanların startını verecek. Her hareketi sansasyon yaratacak bu kadının tarihin en avangart moda hareketlerinin doğduğu dönemi bu şarkıyla açması başımıza geleceklerin heyecanlı bir habercisi.

Değişim rüzgarı ilk olarak insanların güzellik algısında başlıyor. Vogue dergisinin yazı işleri müdürü Anna Wintour’un çok sevdiği derli toplu “glam” görünümlerin yanında ilhamını Londra sokak modasından alan dağınık ve asi ruhlu “grunge” stili beliriyor. Elinden eksik olmayan sigarası, incecik vücudu ve hafif şehla gözleri ile hayatımıza giren Kate Moss tam da olması gereken zamanda olması gereken yerde. 1991’de “Nevermind” ile dünya çapında 30 milyon albüm sanat Nirvana’nın solisti Kurt Cobain’in kareli gömleği ve beresini bir sene sonra Marc Jacobs’ın yaratıcı zekasından çıkan Perry Ellis İlkbahar podyumunda Moss’un üzerinde göreceğiz ve bir akım olarak grunge doksanlara ışık hızıyla giriş yapacak. Moda dünyasını geçmişle çok ilgili gelecekten çok endişeli olmakla suçlayan Jacobs’ın şimdiyi yaşama merakını bambaşka bir bakış açısıyla yorumlayan Calvin Klein ve Helmut Lang ise o sıralar minimalizmin sınırlarını yeniden çizmekle meşgul. 1994’te John F. Kennedy’nin tek oğlu Kennedy Jr. ile sevgili olup Diana ile benzer trajik bir son yaşayan Carolyn Bessette-Kennedy ise magazin dergilerinin en ön sayfalarında zarifliğin ve sadeliğin kelime anlamını yazıyor. Zayıflığı yüzünden eleştirilen ve “eroin şık” tanımını kelime haznemize katan Kate Moss bu sırada Londra sokak kültürünü merkezine alan i-D dergisinin kapağında ve dönemin hip hop şarkıcısı Marky Mark ile Calvin Klein iç çamaşırı kampanyasıyla gözümüzün alabildiği her yerde! Devir her şeye ve herkese rağmen kendin olma ve bununla gurur duyma devri. (Tarkan’ın “başkası olma kendin ol böyle çok daha güzelsin” diyerek başlayacağı Şıkıdımı yazmasına daha 14 sene var.)

Karşı ama Özgür Fikirler 

Mimari ve sanat dönemin yıkıcı ve deneysel ruh halinin çabuk nüfuz ettiği köşeler. Damien Hirst’ün formaldehit denilen “garip” bir madde içine yerleştirdiği köpek balığı, Tracey Emin’in Londra’nın en ünlü çağdaş sanat müzesinin ortasına kondurduğu dağınık yatağı, Banksy’nin ilk grafitileri ve Frank Gehry elinden çıkma Bilbao’daki Guggenheim Müzesi bu döneme ait. Tüm bu görselleri aklınızda canlandırmak bile doksanların gizli günlüğünü okumak gibi.

Yıkıcı bir devrimin peşinde koşarken kimliklerini ve kırılganlıklarını keşfedenler sadece sanatçılar değil. Müzik sektörü pek tabi bu durumdan nasibini almış. Nirvana, Oasis, Pearl Jam ve Soundgarden’ın toplum eleştirisi yapan şarkılarının sesleri sonuna kadar açılırken, hip hop sahnesinde ırkçılık karşıtı ve eşitlik arayan tavırlarıyla Tupac Shakur, The Notorious B.I.G., Lauryn Hill, Lil’ Kim ve Missy Elliott devleşiyor. Toplumsal değişim katalizörü olan bir diğer tür ise MTV ile milyonlara ulaşan pop müzik. Doksanların Britney Spears ve Madonna’sına sadece birer şarkıcı olarak değil kıtalar arası kültür ikonları gözüyle bakılıyor.

On yılın ortalarına doğru gelindiğinde İngiliz tasarımcıların moda sahnesini sadece domine etmekle kalmayıp köklerinden salladığına tanık oluyoruz. Alexander McQueen 27 yaşında Fransız moda devi Givenchy’nin, John Galliano Dior’un, Stella McCartney ise (Karl Lagerfeld’in yerini doldurmak için) Chloé’nin kreatif direktör koltuğuna oturuyor. Prenses Diana’nın 1996 yılının MET Gala kırmızı halısında giydiği Galliano tasarımı Dior elbisesi halen moda tarihi dendiğinde hatırladığımız bir imaj. 1996 – 2001 yılları arasında Givenchy’de o zamana kadar görülmemiş defilelere imza atan McQueen, zamanında adı Audrey Hepburn ile anılan markayı Dante’nin Inferno’sundan ilhamla yeniden şekillendiriyor. İtalyan moda evi Gucci’nin “sıkıcı” bulunan imajını yenilemek ve markayı kar eden bir hale getirmek için seçilen Tom Ford ise dönemin en seksi gece kulübü Studio 54 etkisinde tasarımlarıyla olabildiğine provokatör. Terazinin diğer ucunda sofistike ve minimal tarzıyla Miuccia Prada ağırlığı var. Tom Ford’un unutulmazlar listesine giren ikonik tanga tasarımı ve Mario Testino imzalı Carmen Kass fotoğrafı seksi şık akımını literatüre eklerken, Prada geometrik desenler, kapalı yakalar ve kısa kalın topuklu sandaletlerle çirkinlik ile güzellik algısını hiç olmadığı kadar derinden sorgulatıyor. 1998’de hayatımızın tam ortasına düşen ve vazgeçilmez olan Sex and The City kadınları ise moda dünyasındaki tüm bu karşıtlıkların televizyonda vücut bulmuş ve jenerasyonları etkisi altına almış hali. Carrie Bradshaw’dan iki sene önce bu sefer beyaz perdeden hayatımıza giren Baz Luhrmann’ın Romeo & Juliet’i, Prada ve Dolce &Gabbana imzalı kostümleriyle yine dönemin moda sahnesinin özeti niteliğinde.

Her yeni fikrin bir öncekine tepki olarak doğup bir sonrakine ilham olduğu bu alışılmadık on sene, tıpkı 1597 yılında Shakespeare’in yazdığı ve 400 sene sonra Luhrmann tarafından yeniden yorumlanan roman gibi yenilikçi, dramatik ve unutulmaz. Kendini ifade etme sınırlarının zorlandığı, yeni paradigmaların doğduğu, zamansızlığın, cesaretin ve bireyselliğin kutlandığı doksanlar yaratıcı sektörün yaşadığı en büyük keşiflerden biri olarak tarihe geçiyor. Biz ise 2025 yılında halen dönemin görsellerine bakarak büyülenebiliyoruz. Teşekkürler doksanlar, iyi ki vardın!